The Soft Machine - The Soft Machine (1968) 3/3

 

19.02.2026

Debiutancki album kanterberyjskiej formacji doskonale ukazuje drogi i rozdroża rocka eksperymentalnego w latach 60. W owym czasie The Soft Machine był jednym z koryfeuszy, kreujących nowe tendencje rozwojowe w szeroko pojętej muzyce rockowej. Na początku swojej drogi penetrował przede wszystkim obszary psychodeliczne, tworząc oryginalną odmianę tego nurtu. W ostatniej części eseju nie zabraknie wymownych przykładów.

Suita wypełniająca drugą stronę płyty to w gruncie rzeczy cykl utworów, które nie posiadają żadnej myśli przewodniej, przynajmniej w konwencjonalnej formie. Spokojnie można traktować je również jako oddzielne kompozycje. Na początku pojawia się „Save Yourself” Wyatta, mocno zanurzony w estetyce popu lat 60. Na dobrą sprawę mogłaby to być przebojowa piosenka, gdyby nie instrumentalne interludium, w którym słychać przesterowane brzmienie organów Ratledge'a. Króciutka instrumentalna „Priscilla” (poświęcona Priscilli Scanio, ówczesnej dziewczynie Ratledge'a) przechodzi szybko w kolejny temat mogący stać się przebojem - „Lullabye Letter” Ayersa. Niniejszy utwór jest kolejnym dowodem na to, że Ayers był zwolennikiem bardziej konwencjonalnego, piosenkowego grania. Kompozycje jego autorstwa, jak choćby kolejna z nich „We Did It Again”, pokazują, że miał smykałkę do pisania bezpretensjonalnych piosenek, niejednokrotnie posiadających komercyjny potencjał. Uwagę zwraca w niej główny temat, utrzymany w tempie równomiernie pędzącego pociągu. Podobne zabiegi aranżacyjne i agogiczne będzie stosował Ayers na swoim debiutanckim krążku „Joy Of A Toy” (1969), by wymienić tylko intrygujący „Stop This Train (Again Doing It)”.

Po miniaturce „Plus Belle Qu'une Poubelle” otrzymujemy kolejny świetny rockowy numer „Why Are We Sleeping?” z zapadającym w pamięć głównym tematem melodycznym. Zwieńczeniem albumu jest krótki temat „Box 25/4” z hipnotycznym, ostinatowym motywem zagranym unisono przez Ratledge'a i Hoppera. Utwór powstał w pokoju hotelowym tuż przed sesją nagraniową, gdy obydwaj muzycy zabawiali się graniem akordów mających wprawić w irytację Kevina Ayersa, który zajmował sąsiedni pokój. „Box 25/4” jest wczesnym świadectwem zainteresowania rileyowskim minimalizmem. Na większą skalę pojawi się na pomnikowym „Third” (1970). Apogeum tendencji związanych z minimalizmem objawi się na studyjnej płycie „Six” (1973) - de facto wszystkie kompozycje będą mocno przesiąknięte niniejszą estetyką.

Debiutancki album z pewnością jest najbardziej rockowym wcieleniem zespołu. Jeżeli ktoś nie lubi jego bardziej jazzowego oblicza, to debiut może wywrzeć zgoła odmienne wrażenie. Znalazło się na nim sporo melodyjnych fragmentów, by wymienić takie utwory jak: „Hope For Hapiness”, „A Certain Kind”, „Save Yourself” czy też „Why Are We Sleeping?”. W gruncie rzeczy każdy z nich, po niezbędnych retuszach aranżacyjnych, mógły zaistnieć na ówczesnych listach przebojów . Eponimiczny debiut jest bardzo oryginalnym konglomeratem chwytliwej muzyki pop, psychodelicznego szaleństwa i awangardowych eksperymentów. Co ciekawe, pierwiastków jazzowych nie ma jeszcze zbyt dużo. Słychać wprawdzie, że muzycy nasłuchali się sporo jazzu (wokalistyka Wyatta, specyficzne frazowanie, feeling, skłonności do rozwiązań rytmiczno-harmonicznych), jednak mimo wszystko elementy rockowe wyraźnie przeważają. Dopiero odejście „rockowego” Ayersa i dołączenie „jazzowego” Hoppera w wyrazisty sposób zmieni proporcje.

Większy rozgłos nie był możliwy, bowiem macierzysta wytwórnia w nikłym stopniu zadbała o reklamę. Nie to było jednak decydującym czynnikiem. Płyta nie mogła odnieść większego sukcesu komercyjnego, ponieważ była zbyt bezkompromisowa i odważna. Język harmoniczny i rytmiczny znacznie odbiegał od popowo-rockowej sztampy. Chwytliwe melodie często współistniały z dysonansowymi fakturami, sporo było także eksperymentów sonorystycznych. Inna sprawa, że wokalistyka Wyatta nie była tym, czego oczekiwała masowa publiczność. W rezultacie otrzymaliśmy pstrokatą muzykę, mieniącą się różnymi barwami i odcieniami, udatnie łączącą tradycję z eksperymentem. Uwagę zwracały znakomite, jak na debiutantów, umiejętności techniczne, które umożliwiały popisy solowe, szczególnie w częściach instrumentalnych.

Jednym z oryginalnych rysów debiutanckiego krążka było to, że niemal zupełnie nie zawierał partii gitarowych. W latach 60. było to rzadkie zjawisko. Innym znanym zespołem, podążającym w tym względzie podobną drogą, był The Nice, w którym Keith Emerson stosunkowo szybko pozbył się Davida O'Lista. Grupa z Canterbury będzie wierna bezgitarowej formule do 1973 roku, kiedy to zasili ją wybitny gitarzysta, Allan Holdsworth. W tamtym czasie będzie to związane ze stopniowym grawitowaniem w stronę jazz rockowego mainstreamu. W kontekście eponimicznego debiutu nie sposób nie wspomnieć o tekstach utworów. W największym skrócie, były osobliwym melanżem inspiracji twórczością beatników, poezji surrealistycznej i dadaistycznej. Wszystkie zostały okraszone specyficznym angielskim poczuciem humoru z silną dozą ekscentryzmu. Dopełnieniem całości była charakterystyczna okładka utrzymana w technice kolażu, doskonale ilustrująca dźwiękową zawartość wydawnictwa.

Z dzisiejszej perspektywy można skonstatować, że jest to jeden z ważniejszych i bardziej oryginalnych debiutów w dziejach rocka. W momencie, gdy ujrzał światło dzienne, wzbudzał sporo kontrowersji. Oceny krytyków były częstokroć diametralnie różne. Wedle adwersarzy, był naiwny, nierówny, pozbawiony konsekwencji, cierpiał na przerost ambicji. Pojawiały się nawet opinie, że jest głupi i obłąkany. Apologeci kanterberyjskiego tria docenili jego zjawiskową oryginalność. Według nich, był niezwykle poruszający i sugestywny, zwracano uwagę na unikalne brzmienie. Jeden z krytyków muzycznych określił go mianem „niedocenionego klejnotu”. Zwracano uwagę na dojrzałą syntezę pierwiastków rockowych i jazzowych. Pojawiały się głosy, że jest to jeden z przełomowych albumów w rozwoju rocka psychodelicznego i, generalnie, co bardziej ambitnych nurtów rockowych. Niebawem zaczęto je określać jako „progresywne”.

Debiutancki album The Soft Machine był źródłem inspiracji dla wielu muzyków z szeroko pojętej sceny progresywnej. Najbardziej oczywiste i ewidentne są skojarzenia z różnymi kanterberyjskimi bandami (np. Caravan, Egg, Hatfield & The North). Nie chodzi tylko o profil stylistyczny, ale także sztukę wokalną i grę instrumentalistów. Wdzięcznym obiektem analiz może być choćby gra klawiszowców, takich jak David Sinclair i Dave Stewart. W kontekście wpływów warto przywołać opinię gitarzysty Roxy Music, Phila Manzanery: Po raz pierwszy usłyszałem „The Soft Machine” w 1968 roku. W znacznym stopniu zmienił mój gust muzyczny, poszerzając jednocześnie spojrzenie na muzykę. Do tej pory byłem dość konwencjonalnym rock'n'rollowcem. Zajęło mi trochę czasu zrozumienie tej muzyki, jednak od razu uznałem ją za niezwykłą. Zapragnąłem grać na gitarze tak, jak na organach robił to Mike Ratledge, wygrywający powyginane nuty. Szczególnie istotne były dla mnie „Why am I So Short?”, solo gitary basowej w „Joy Of A Toy” i perkusja na całym albumie. Było to naprawdę coś wyjątkowego.