Polifonia średniowiecza 4/22

 

16.01.2026

Szkoła Notre Dame - Leoninus

Tym razem czas na giganta muzyki polifonicznej. Bez niego nie sposób byłoby nakreślić ewolucję muzyki wielogłosowej. Twórczość Leoninusa będzie wzorem i istotnym punktem odniesienia dla następnych pokoleń kompozytorów.

We wczesnym okresie (IX-XII wiek) rozwój najważniejszej formy muzyki polifonicznej, czyli organum, można w uproszczeniu podzielić na trzy fazy. IX-X wiek to epoka kontrapunktu paralelnego. W XI wieku rozwinął się kontrapunkt o przeciwnym ruchu głosów, czyli techniki discantus. Wreszcie w XII wieku do głosu dochodzi kontrapunkt ozdobny, tak typowy zarówno dla szkoły St. Martial w Limoges (polifonia akwitańska), jak i paryskiej szkoły Notre Dame. Wczesna polifonia była jeszcze trochę toporna, bowiem zróżnicowanie głosów było niewielkie. Systematyczna tendencja do usamodzielniania się głosów i zróżnicowania między stylem melizmatycznym i diskantowym w pełni objawiła się w twórczości mistrzów szkoły paryskiej.  

Szkoła Notre Dame to nie tylko nazwa ośrodka muzycznego, ale również określenie całej epoki w historii sztuki dźwięku wieków średnich. W tym przypadku w grę wchodzi okres przypadający circa na lata 1160-1250. Zwieńczeniem rozwoju polifonii na tym etapie była twórczość Leoninusa i Perotinusa, czyli dwóch najwybitniejszych przedstawicieli tego nurtu. Fundamentalne znaczenie mają kompozycje Leoninusa zebrane w „Magnus Liber Organi”. Był to wielki cykl kompozycji organalnych na wszystkie święta roku liturgicznego. Nie wiemy, czy wszystkie zgromadzone utwory są jego autorstwa. Jedno jest pewne, w kręgach artystycznych ówczesnej Europy były popularne i niezwykle wpływowe. W istocie przygotowały grunt pod rozwój polifonii w kolejnych wiekach. Jedna z zasadniczych innowacji polegała na tym, że Leoninus wprowadził głos chorałowy prowadzony w dolnym głosie w długich wartościach rytmicznych, któremu towarzyszył melizmatyczny głos górny.

Punktem wyjścia był dla Leoninusa dorobek szkoły akwitańskiej. Dwugłosowe organa miały burdonowe partie melizmatyczne, w których długo brzmiące dźwięki chorałowe były podstawą dla szerokich, fantazyjnie ukształtowanych łuków melodii głosu organalnego. W owym czasie rozwijało się nie tylko organum, ale także inna forma - conductus. Z reguły miały fakturę sylabiczną. Co istotne, w całości były owocem inwencji kompozytora, bez zapożyczeń z chorału, co było typowe dla organum. Leoninus pisał swoje polifoniczne utwory tylko na dwuosobowy aparat wykonawczy. Dopiero jego wielki następca, Perotinus, pójdzie o krok dalej, tworząc utwory na trzy i cztery głosy.

Jeśli ktoś z Was gustuje w bardziej modernistycznych klimatach, niekoniecznie zachwyci się specyficznym językiem harmonicznym kompozycji. Trzeba pamiętać o realiach tamtej epoki. Dysonanse nie były miłym gościem. Ba!, nawet interwał tercji, który dzisiaj jest typowym konsonansem, wtedy był zaliczany do dysonansów. Nie pisząc już o trytonie (kwarta zwiększona lub kwinta zmniejszona), który był, delikatnie rzecz ujmując, niechętnie widziany. W utworach Leoninusa drugi głos był prowadzony równolegle w kwartach lub kwintach, ewentualnie w ten sposób, aby wraz z melodią chorałową tworzył wyłącznie konsonanse czyste, czyli prymy, kwarty, kwinty i oktawy. Specyfika interwałów miała swoje zakorzenienie w ówczesnych poglądach. Średniowieczny świat był przesiąknięty pitagoreizmem, który objawiał się choćby w tym, że głosił pierwszeństwo liczby przed samym brzmieniem. Jeśli weźmiemy jeszcze pod uwagę zależność muzyki od liturgii, czy też ogólnie czynnika religijnego, widać wyraźnie, że sztuka dźwięku nie była bytem autonomicznym.

Z dzisiejszej perspektywy dla niejednego słuchacza dwugłosowy utwór wokalny może być dość monotonny. Warto jednak spojrzeć na to z punktu widzenia słuchacza tamtych czasów. W VIII, IX wieku zdecydowanie dominowała monodia, bardziej ograniczone były również środki wyrazu artystycznego. Nowa, bardziej złożona i urozmaicona konstrukcja kompozycji była dla słuchacza atrakcyjną nowością. Z czasem arsenał środków poszerzał się praktycznie w każdym aspekcie muzycznego przekazu. Następowało zróżnicowanie w warstwie formalnej, harmonicznej i rytmicznej. Co istotne dla sztuki dźwięku z tej epoki - wzbogacał się arsenał środków wyrazu w sferze wokalnej.

 

 Płyta godna uwagi związana z tematem:

 Ensemble Gilles Binchois - École De Nôtre-Dame De Paris 1163-1245 (1986)

 „École De Nôtre-Dame De Paris 1163-1245” jest cenionym albumem przez miłośników muzyki średniowiecza.  Ensemble Gilles Binchois proponuje przegląd twórczości kompozytorów ze szkoły Notre Dame. Słuchając tych nagrań można pokusić się o próbę wyłapania różnic między utworami Leoninusa i Perotinusa. Warto zwrócić uwagę na odmienną architekturę kompozycji oraz fakturę polifoniczną. Dobrze, że artyści zadbali o urozmaicenie w sferze formalnej. W zestawie znajdują się nie tylko polifoniczne kondukty i organa, ale także monodyczne rondellusy. Dla początkujących płyta może być ciekawym wstępem do tematu.