Muzyka klasyczna - jak zacząć?

 

8.12.2025

Niniejszy tekst jest przeznaczony głównie dla osób, które chciałyby wejść do nowego muzycznego świata. Na początku drogi muzycznej poważka dla wielu, z różnych względów, może być problemem. Niejeden z Was, gdy zaczynał, miał do niej ambiwalentny stosunek. Nie da się ukryć, że w tym przypadku mamy do czynienia z procesem, który od słuchacza wymaga pewnego trudu. Ważne jest pozytywne podejście, konsekwencja, usilne poszukiwanie własnej ścieżki rozwoju. 

Na wstępie napiszę kilka zdań, jak to wyglądało z mojej perspektywy. Muzyką na poważnie zainteresowałem się w wieku dwunastu lat. Wcześniej była tylko przyjemną tapetą dźwiękową, umilającą codzienną egzystencję. Wszystko zaczęło się od boomu polskiego rocka. W tamtych latach niemal każdy nastolatek słuchał takich wykonawców, jak: Perfect, Maanam, Lady Pank, Budka Suflera, Kombi, Republika. Moim ulubionym była wtedy formacja Grzegorza Ciechowskiego. Gdy miałem 16 lat zainteresował mnie rock progresywny. W kontekście niniejszego wpisu miało to fundamentalne znaczenie. Tak zwanej muzyki poważnej zacząłem słuchać w wieku 19 lat, a więc relatywnie późno. Dlaczego? Po pierwsze, byłem bez reszty zakorzeniony w muzyce rockowej, co miało swoje ograniczenia. Po wtóre, zabrakło impulsu ze strony rodziców. Wprawdzie mój ojciec pasjonował się sztuką, jednak były to inne dziedziny - literatura, rzeźba i, nade wszystko, malarstwo. Godzinami mógł rozprawiać o impresjonizmie, van Goghu, natomiast muzyka szczególnie go nie kręciła.

Podobno najtrudniejszy jest pierwszy krok... Nie wiem, czy podobnie było w Waszym przypadku, ale na początku miałem różnego rodzaju zahamowania. Ot, choćby partie wokalne. Trudno było mi się do nich przyzwyczaić. Szybko polubiłem muzykę wieków średnich, jednak omijałem zarówno czysto wokalną, jak i zdominowaną przez głosy ludzkie. Tymczasem w średniowieczu dominacja muzyki wokalnej była ewidentna. Tym samym omijało mnie mnóstwo ciekawych dźwięków. Jeśli chodzi o inne epoki, było podobnie. Łatwiej było o tyle, że muzyki instrumentalnej było już znacznie więcej (od czasów baroku zaczyna się jej zdecydowane ekspansja). Specyficzna sztuka wokalna to bynajmniej nie wszystko. W owym czasie, wedle mojego przekonania, muzyka klasyczna była pozbawiona większych walorów ekspresywnych. Brakowało mi w niej większej dynamiki, witalności, była zbyt wyciszona. Zawsze czekałem na fragmenty, w których pojawi się perkusja. Dopiero z czasem zdałem sobie sprawę, że to nie wina muzyki. Problemem były moje różne ograniczenia - brak doświadczenia, osłuchania oraz przemożny wpływ stylów muzycznych, których wówczas słuchałem. Słowem - typowy syndrom zamknięcia się w rockowym świecie dźwięków. W grę wchodził przede wszystkim brak osłuchania, przyzwyczajenie do muzyki znacznie mniej wysublimowanej. Może dlatego na początku przemawiał do mnie barok, z naciskiem na jego świecką odmianę. Na tle klasycyzmu i romantyzmu był bardziej dynamiczny i witalny. Dobrze kojarzył mi się klawesyn.

Nowe perspektywy rozwoju otworzył mi rock progresywny. Z czasem zauważyłem, że coraz bardziej przemawiają do mnie różne „poważne” wątki, które nader często pojawiały się w tzw. rocku symfonicznym. Pod tym względem w pierwszych latach poszukiwań najbardziej inspirujące było dla mnie trio Emerson, Lake & Palmer. Z jednej strony, był to przykład daleko posuniętej syntezy rocka z klasyką. Z drugiej, ważny był konkret, czyli adaptacje muzyki „poważnej”. Orkiestra Emersona zachęciła mnie do zapoznania się z „Obrazkami z wystawy”. Zarówno wersją oryginalną na fortepian Musorgskiego, jak i orkiestrową Ravela. Później przyszedł czas na utwory Béli Bartóka i innych klasyków. W kontekście popularyzacji muzyki klasycznej, wpływ Emerson, Lake & Palmer na słuchaczy muzyki rockowej jest trudny do przecenienia.

Z czasem przestała mi przeszkadzać muzyka wokalna, ba!, nierzadko ją uwielbiam. Szczególnie średniowieczną i renesansową polifonię. Nadal nie mogę się jednak przekonać do opery, z naciskiem na okres klasycyzmu i romantyzmu. Z czasem zdałem sobie sprawę, że muzyka klasyczna jest gatunkiem, który niezwykle mi odpowiada. Rock pozbawiony jakiegokolwiek związku z innymi bardziej wysublimowanymi gatunkami muzycznymi (np. jazz nowoczesny, muzyka klasyczna), mocno stracił w moich oczach na atrakcyjności. W przypadku jazzu również poszukiwałem szerszej formuły estetycznej (fusion, free, elektronika). Zapewne wynika to z tego, że kulturowo czuję się zakorzeniony w europejskiej tradycji muzycznej.

Jak zatem rozpocząć przygodę z muzyką klasyczną? Myślę, że nie ma jakiegoś jednego uniwersalnego modelu, który sprawdzi się w przypadku każdej osoby. Każdy jest inny, ma odmienne preferencje i doświadczenia, dlatego istnieją różne drogi poszerzania horyzontów muzycznych. Czasami poważka po prostu nie jest dla Nas i nie ma sensu uszczęśliwiać się na siłę. Jednak na pewno warto spróbować! Ważne jest to, aby na tym gruncie stale powiększała się nasza świadomość estetyczna. Na wstępie można spróbować odpowiedzieć sobie na pytanie - co najbardziej do mnie przemawia? Wybrać kompozytorów i ich dzieła, które zapadły nam w pamięci, spróbować znaleźć punkty styczne. Może będzie to konkretna epoka, być może utwory symfoniczne, kameralne, solowe. Istotnym wątkiem może być instrumentarium - brzmienie jakich instrumentów najbardziej do nas przemawia, których zazwyczaj unikamy. Poszerzając wiedzę w temacie z czasem coraz bardziej precyzyjnie będziemy w stanie zdiagnozować, czego tak naprawdę szukamy. Wtedy nasze poszukiwania powinny być bardziej owocne.

Niektórzy poszukują w necie list z utworami dla początkujących oraz najlepszymi wykonaniami. Ewentualnie książek w rodzaju:

J.J. Soleil, G. Lelong - Najsłynniejsze dzieła muzyki światowej - leksykon  

Matthew Rye - 1001 albumów muzyki klasycznej

Można i tak, trzeba jednak brać namiar na to, że każdy z Nas jest niepowtarzalnym bytem. To, co przemawia do jednego, czasami nawet zdecydowanej większości, niekoniecznie zachwyci X lub Y. Dlatego tak ważne jest poszukiwanie własnej drogi. Doskonale widać to choćby na przykładzie muzyki rockowej. Dany album czy też wykonawca może być niekwestionowanym klasykiem gatunku. Nie oznacza to jednak, że Nam przypadnie do gustu. Dlatego w obrębie poważki najbardziej oczywistym początkiem wcale nie musi być sięgnięcie po „Piątą” czy też „Dziewiątą” Beethovena, I koncert fortepianowy b-moll Czajkowskiego lub II koncert fortepianowy c-moll Rachmaninowa. Być może kogoś już na początku zauroczy „Verklärte Nacht” Schönberga, „La Mer” Debussy’ego lub „Gesang der Jünglinge” Stockhausena. Niezbadane są gusta słuchaczy...